To read this page in English, click here.
Mae Cymru wedi colli £1.9 biliwn o wariant cyhoeddus ar addysg uwch dros dair blynedd ar ddeg oherwydd y ffordd y mae'r Trysorlys yn cyfrif benthyciadau myfyrwyr, yn ôl ymchwil newydd a gyhoeddwyd heddiw gan y dadansoddwyr polisi addysg uwch Wonkhe.
Mae'r dadansoddiad yn defnyddio ffigurau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS) sy'n cofnodi, ar gyfer pob gwlad yn y DU, y gyfran o fenthyciadau myfyrwyr na ddisgwylir byth eu had-dalu – gwariant sydd wedi cyfrif fel gwariant cyhoeddus ers newid cyfrifyddu yn 2019, ac sy'n cael ei gofnodi fel gwariant y llywodraeth yn y flwyddyn y caiff pob benthyciad ei ddyrannu.
Rhwng 2012–13 a 2024–25, cofnododd yr ONS £82.9 biliwn o'r gwariant hwnnw ar gyfer Lloegr a £2.7 biliwn ar gyfer Cymru. Pe bai gwariant y pen yn Lloegr wedi'i gyfateb yng Nghymru, byddai'r ffigur wedi bod yn £4.6 biliwn – gwahaniaeth o £1.9 biliwn, sy'n golygu bod y gwariant a gofnodwyd ar gyfer Cymru tua 59 y cant o gyfradd Lloegr.
Fesul preswylydd, mae gwariant cyfrifedig llywodraeth y DU ar ddileu benthyciadau myfyrwyr dros y cyfnod yn dod i £1,437 yn Lloegr ac £857 yng Nghymru. Yn 2024–25 yn unig, roedd y bwlch yn £269 miliwn – dyma’r flwyddyn yr oedd Prifysgol Caerdydd yn bygwth torri tua 400 o swyddi academaidd.
Mae'r ymchwil hefyd yn dogfennu pa mor agored yw Cymru nawr i benderfyniadau a wneir yn San Steffan ynghylch Lloegr. Datgelodd briff gweinidogol i bwyllgor plant, pobl ifanc ac addysg y Senedd ym mis Mawrth 2026 y gallai’r bil ar gyfer dileu benthyciadau yng Nghymru ar gyfer 2025–26 godi i tua £367 miliwn, ar sail model ad-daliadau newydd ledled y DU a’r ffaith bod Cymru’n dal i ddefnyddio Cynllun 2 y bu i Loegr roi’r gorau iddo yn 2023. Gan fod cap y Trysorlys wedi'i gyfyngu ar gyfran Barnett o’r costau a ragwelir yn Lloegr, mae £7.7 miliwn yn disgyn ar gyllideb Cymru, a rhybuddiodd gweinidogion y bydd hyd yn oed twf pellach cymedrol mewn benthyca neu wyro oddi wrth bolisi ad-dalu Lloegr yn debygol o fod yn anghynaladwy.
Dywedodd Jennifer Taylor, Llywydd UCM Cymru:
"Mae Cymru yn defnyddio system cyllid myfyrwyr na all ei newid ac na all ei fforddio, oherwydd bod y rheolau wedi'u hysgrifennu ar gyfer Lloegr ac mae'r bil yn glanio yma." Rydym yn defnyddio grantiau i gadw cymorth cynhaliaeth o fewn cyrraedd myfyrwyr tlotach, ac mae'r system ariannu yn prisio'r dewis hwnnw ar sero. Fe wnaethon ni gadw at y telerau ad-dalu y cefnodd Lloegr arnynt, ac mae Cymru’n cael y bil am y gwahaniaeth.
"Dywedi wrth fyfyrwyr nad oes yna arian ar gael – bod rhaid i gefnogaeth cynhaliaeth lithro ymhellach islaw'r llawr cyflog y cafodd ei adeiladu arno, bod rhaid i ffioedd godi, bod rhaid i gyrsiau a swyddi ddiflannu." Yn y cyfamser, ni chyrhaeddodd £1.9 biliwn o wariant cyhoeddus cyfrifedig ar addysg uwch erioed Gymru, ac ni ofynnwyd i neb yn y llywodraeth adolygu pam.
"Adolygiad newydd llywodraeth Plaid Cymru o ddyfodol addysg uwch yw'r cyfle i unioni hyn. Rhaid iddyn nhw archwilio'r peirianwaith ariannu ei hun, a hynny’n gyhoeddus, cyn iddyn nhw argymell unrhyw gynnydd mewn ffioedd. Heb os, dylai Llywodraeth Cymru fod yn mynnu gan y Trysorlys yr hyn a roddwyd i'r Alban ar gyfer lles yn 2016: setliad wedi'i negodi sy'n ariannu'r dewis a wnawn, boed hynny'n fenthyciadau, grantiau neu ffioedd is, yn hytrach na dim ond ariannu dyled."
